Hitte, een onzichtbaar maar niet te onderschatten gevaar

Hitte, een onzichtbaar maar niet te onderschatten gevaar

Jildou Visser

Met de zomer in aantocht wordt de kans op een langdurig warme periode of een hittegolf groter. En dat heeft gevolgen, ook voor het brandweerwerk. Hittestress, of in uitzonderlijke gevallen zelfs een hitteberoerte, licht op de loer. Ieder jaar opnieuw zijn er incidenten waarbij brandweerlieden bevangen raken door de hitte. Hoe herken je de symptomen? Hoe moet je handelen op het moment dat hittestress optreedt? En wat kun je doen om het te voorkomen?

George Havenith is hoogleraar fysiologie aan de Loughborough University en expert op het gebied van hittebelasting. Hij onderzoekt daar hoe het lichaam reageert op extreme temperaturen en wat de rol van kleding daarbij is. ‘In z’n algemeenheid kunnen we drie factoren benoemen die een rol spelen bij het ontstaan van hittestress. De eerste is dat het klimaat verandert en we daardoor steeds vaker te maken krijgen met extreem weer. De tweede, en die speelt vooral ook een rol bij brandweerlieden, is de beschermende kleding die wordt gedragen. Brandweerkleding is dik en stug en laat weinig hitte door. Dat betekent dat je minder snel de hitte van vlammen voelt, maar ook dat je zelf minder hitte door het pak kwijt kunt. Daar komt bij dat je met het pak aan ongeveer tien tot twintig procent meer energie nodig hebt voor het uitvoeren van een taak dan wanneer je normale kleding aan hebt. Meer verbrande energie in het lichaam betekent ook meer opbouw van warmte’, legt ­Havenith uit. ‘De derde factor is de activiteit die je uitvoert. Naarmate je zwaarder werk doet, verbruik je meer energie en word je warmer. Die warmte moet het lichaam ook weer kwijt kunnen.’

BR202006-69HITTETOLERANTIE1
George Havenith. René
BR202006-69HITTETOLERANTIE2
René Langeler

Drie gradaties en de symptomen

Havenith legt uit dat hitteletsel kan optreden in drie verschillende gradaties. Hittestress is het laagste niveau. ‘Hierbij merk je dat de warmte zich ophoopt in je lichaam en de lichaamstemperatuur oploopt. De eerste automatische reactie van je lichaam is dat je gaat zweten. Het vocht dat verdampt, moet zorgen voor verkoeling. In normale situaties is het zo dat hoe meer je zweet, hoe meer warmte je kwijtraakt. Het dragen van een bluspak vormt hierbij een probleem. De kleding hindert de ventilatie en dus het afkoelen door zweetverdamping. Het gevolg is dat de temperatuur verder oploopt en je vermoeid begint te raken. Je krijgt hoofdpijn en kunt misselijk worden. Bij testen die we met personen in de klimaatkamer doen merken we bovendien dat personen anders beginnen te reageren. Tijdens zo’n test praten we veel met ze. Op een gegeven moment worden ze stiller en kunnen ze geïrriteerder reageren. Dat zijn de eerste signalen die duiden op hittestress.’

De tweede gradatie is volgens Havenith hitte-uitputting. Dit doet zich voor als geen gehoor wordt gegeven aan de symptomen die duiden op hittestress. In dit tweede stadium begint het lichaam meer moeite te krijgen met de opbouw van warmte. ‘Je voelt je steeds zwakker, wordt verward en kunt duizelig worden. Je zweet veel en verliest dus veel vocht, maar kunt tegelijkertijd ook kippenvel en koude rillingen krijgen. Door het verlies van het vocht begint je hart op een zeker moment moeite te krijgen met het pompen van het bloed door je lichaam. In eerste instantie uit dit zich doordat de doorbloeding van je huid, die nodig is om af te koelen, minder wordt, je wordt bleek. Ook gaat er steeds minder bloed naar je organen. In dit stadium is alles erop gericht om voldoende bloed en zuurstof naar de spieren en hersenen te kunnen blijven pompen.’

BR202006-69HITTETOLERANTIE3
Drink tijdens warme periodes en bij inzetten voldoende water.

De derde en laatste gradatie is een hitteberoerte. Het lichaam is in veel gevallen gestopt met zweten, waardoor de hete en droge huid geen koeling meer krijgt. Vaak is sprake van een extreem snelle en krachtige hartslag. Door de hitte in het lichaam beginnen eiwitten, die belangrijk zijn voor al onze lichaamsprocessen, te stollen en spieren kunnen zelfs beginnen af te breken. ‘Een hitteberoerte is extreem gevaarlijk. Het lichaam vergiftigt in dit stadium zichzelf waardoor de organen één voor één uitvallen. Dit zien we gelukkig niet vaak. Personen bij wie een hitteberoerte optreedt hebben een extreme motivatie gehad om door te zetten. Dat zie je bijvoorbeeld bij Defensie, maar kan ook bij een inzet van de brandweer gebeuren’, aldus Havenith.

De symptomen die kunnen duiden op hittestress, hitte-uitputting of een hitteberoerte verschillen per persoon en hoeven niet allemaal op te treden. Havenith: ‘Het is belangrijk dat je de symptomen herkent en dat je zodra je een idee krijgt dat iets niet meer klopt, je stopt.’ ‘Maar dat is nog niet zo makkelijk’, vertelt René Langeler, specialist Fitheid & Arbo van Brandweer Twente en lid van de vakgroep Arbeidsveiligheid van Brandweer Nederland. ‘Bij een oefenweek in Engeland tijdens mijn officiersopleiding heb ik zelf bij een binneninzet last gehad van hittestress. Het bouwt langzaam op. Ik had zelf niet in de gaten dat ik te veel hitte had opgebouwd. Pas toen ik naar buiten ging en mijn ademluchtmasker afzette werd het zwart voor m’n ogen en gingen de alarmbellen rinkelen. Veel kennis van het fenomeen hadden we toen nog niet.’ De hoogleraar erkent dat het ontzettend lastig is om de symptomen bij jezelf te herkennen. ‘Het herkennen begint met het kennen van de symptomen. Als je weet waar je op moet letten, zul je het eerder opmerken. Toch blijft het lastig. Het is daarom extra belangrijk dat je niet alleen op jezelf, maar ook op je maatje let. Reageert hij anders dan je gewend bent? Wordt hij stiller? Grijp dan in. Door het masker zul je tijdens een inzet minder makkelijk zien of iemand zweet en of hij bleek wordt, maar het reactievermogen kun je vaak wel opmerken.’

Koelen

Indien hitte-uitputting of een hitteberoerte optreden is volgens Havenith altijd het devies: bel de ambulance en start direct met koelen. ‘Het is belangrijk dat de lichaamstemperatuur zo snel mogelijk naar beneden wordt gebracht om verdere schade in het lichaam te voorkomen. Doe het pak uit en dompel het slachtoffer zoveel mogelijk onder in het water of sproei iemand volledig nat. Hoe langer de kerntemperatuur boven de 40 °C graden zit, des te meer schade in het lichaam wordt aangericht. Ook hier geldt: de exacte temperatuur waarbij schade in het lichaam kan ontstaan, is per persoon verschillend.’

Voorkomen

Er zijn veel factoren die invloed hebben op het ontstaan van hittestress bij een individu. De fitheid en het op peil houden van de vochtbalans zijn wellicht de bekendste. ‘Hoe fitter je bent, des te minder snel je last krijgt van hitte. Datzelfde geldt voor het vochtgehalte. Als je voor de inzet al een vochttekort hebt, kom je aanmerkelijk sneller in de problemen’, vertelt Havenith. Maar er zijn meer zaken die invloed hebben. ‘Ook de dranken die je drinkt en wat je eet is van invloed. Heb je de avond ervoor een feestje gehad waarbij je de nodige alcoholische versnaperingen hebt genuttigd, dan kom je sneller in de problemen. Drink voldoende water. Wat voldoende is, verschilt per persoon. Dit kun je zelf makkelijk in de gaten houden door je lichaamsgewicht te controleren of door te letten op de kleur van je urine. Hoe donkerder deze is, des te groter je vochttekort. Daarnaast kun je tijdens langdurige warme periodes en veel inspanning een beetje extra zout door je maaltijden doen. Dat is voldoende. Een te sterke zoutoplossing drinken voor de inzet is juist niet verstandig, dat onttrekt vocht uit het lichaam. Tot slot hebben ook slaapgebrek en kleine ontstekingen of een griepje direct invloed op het ontstaan van hittestress. Zoek in warme periodes de koelste plek op om te slapen, zodat je voldoende rust krijgt.’

BR202006-69HITTETOLERANTIE4
Verwijder na een inzet zoveel mogelijk beschermende kleding zodat je makkelijker kunt afkoelen

Langeler erkent het belang van de gezonde levensstijl en de algehele fitheid. ‘Daar moeten we binnen de brandweer meer aandacht voor krijgen. De meeste mensen weten dat ze tijdens een warme periode meer moeten drinken, maar het besef dat veel meer zaken invloed hebben op hittestress is vaak nog onbekend.’ Daarnaast is het volgens Langeler van belang dat tijdens een warmere periode niet veel inspanning wordt geleverd en zeker niet wordt gesport op het heetst van de dag. ‘Tijdens een inzet moeten we ook veel sneller aflossen. Is één ademluchtfles leeg, los dan direct af. En rouleer tijdens de inzet de aanvalsploeg met de waterploeg, zorg voor voldoende drinken en mogelijkheden om af te koelen.’

In zijn eigen regio is Langeler bezig met de aanschaf van koelstoelen die tijdens inzetten kunnen worden gebruikt. ‘Op de oefencentra hebben we ze al, maar bij repressie nog niet. Daar kan net zo goed hittestress kan optreden. Bij de brand in de fabriek van Bolletje in Almelo zijn vorig jaar drie collega’s bevangen door de hitte. Hoewel we er alert op waren, heeft dit toch kunnen gebeuren. Het ging ontzettend snel. Het is altijd beter om die situaties te voorkomen, maar als ze gebeuren willen we goede voorzieningen hebben om te koelen. Hoe we precies gaan organiseren dat de koelstoelen ook daadwerkelijk ter plaatse komen, zijn we nog aan het uitzoeken. Wellicht kan logistiek ze nabrengen of misschien moeten we zorgen dat ieder OvD-voertuig of zelfs iedere TS van een koelstoel is voorzien.’

Kerntemperatuur

Bij welke kerntemperatuur in het lichaam problemen kunnen optreden, is volgens Havenith per persoon en per situatie verschillend. ‘Als we een grote groep proefpersonen blootstellen aan hitte, kun je zomaar een verschil van twee graden in de kerntemperatuur meten tussen de personen. De ene persoon begint klachten te krijgen wanneer de kerntemperatuur in het lichaam is opgelopen tot 39 °C. Een andere persoon pas vanaf 40 °C. Grofweg kunnen we wel stellen dat zodra de kerntemperatuur in het lichaam warmer wordt dan 40,5 °C of 41 °C serieuze problemen ontstaan. Dan beginnen eiwitten in het lichaam af te breken en kun je er blijvende schade aan overhouden.’

Dat de kerntemperatuur een belangrijke indicator is voor het ontstaan van hittestress, hitte-uitputting of een hitteberoerte, is duidelijk. Toch is het nog niet zo makkelijk om vast te stellen bij welke kerntemperatuur een individu in de problemen kan komen. ‘Dit verschilt van moment tot moment. Het heeft onder andere te maken met de vochtbalans, wat je hebt gegeten, of je voldoende hebt geslapen en je algehele fitheid’, vertelt Havenith. Toch kan met een hittetolerantietest wel een indicatie worden gegeven van waar de individuele grens ligt. Bij een dergelijke test wordt in een klimaatkamer de temperatuur en de luchtvochtigheid opgevoerd. Tijdens de loop- of fietstest wordt gekeken hoe snel de hartslag tijdens de inspanning omhoog gaat en wat de lichaamstemperatuur daarbij is.

Ook het meten van de kerntemperatuur tijdens een inzet is nog niet zo makkelijk, laat Havenith weten. ‘Er bestaan pillen die je kunt inslikken die na een paar uur de kerntemperatuur meten. Voor de brandweer is dat niet bruikbaar, omdat je nooit een paar uur voor de inzet weet dat je een uitruk hebt.’ Een andere mogelijkheid zou smart clothing kunnen zijn, een bluspak met sensoren die de kerntemperatuur en de hartslag meten. ‘En dan nog weet je niet waar de grens voor ieder individu op ieder moment ligt. Wat je aan hitte kunt tolereren wisselt per persoon en per moment’, aldus Havenith.

In het project MoSeS, Mobile Sensing for Safety heeft Veiligheidsregio Twente een paar jaar geleden samen met Hogeschool Saxion onderzoek gedaan naar het plaatsen van sensoren in het bluspak. ‘Met een body harnas vol sensoren wilden we niet alleen de kerntemperatuur en de hartslag meten, maar ook het luchtverbruik en de locatie van de persoon in een gebouw. De bevelvoerder kon die gegevens buiten uitlezen, zodat hij in de gaten kon houden hoe het met de manschappen ging. Indien de temperatuur of de hartslag opliep, kreeg hij een seintje en kon hij ze terugtrekken. Een mooi systeem’, aldus Langeler. ‘Het enige probleem was dat je voor een uitruk eraan moest denken dat je het harnas aantrok. Dat project is afgerond. Onze bevindingen liggen er. In principe is het nu aan een marktpartij om het al dan niet verder te ontwikkelen. Ik ben ervan overtuigd dat sensoren geïntegreerd in de bluskleding uitkomst kunnen bieden bij het herkennen en tijdig signaleren van hittestress, maar voor nu is dat nog toekomstmuziek.’

Landelijk advies

Algemeen

  • Zorg voor een goede algemene gezondheid;

  • Zorg voor een goede fysieke fitheid;

  • Wees inzetgereed als je dienst, of uitruk begint;

  • Zorg ervoor dat je de tekenen van hittestuwing kent en herkent, niet alleen bij jezelf, maar ook bij je collega’s;

  • Zorg voor een goed gewassen en onder houden pak door het te controleren bij aanvang dienst en na afloop iedere uitruk.

Voorafgaand aan inzet

  • Vul je bidon bij aanvang van elke dienst met vers water aan een inzet;

  • Eet evenwichtig en regelmatig;

  • Vermijd overmatig gebruik van koffie en andere cafeïnehoudende dranken, zoals energiedrank en cola;

  • Vermijd overmatige inspanning zoveel mogelijk;

  • Zorg er voor dat je huid schoon en droog is bij aanvang uitruk.

Tijdens een inzet

  • Schaal snel op;

  • Los af na één ademluchtfles;

  • Wees je bewust van de (voor)tekenen van hittestuwing en houdt collega’s goed in de gaten;

  • Voer zwaar werk zoveel mogelijk samen met collega’s uit en los sneller af;

  • Blijf zoveel mogelijk op afstand van een hittebron;

  • Vermijd onnodige fysieke inspanningen zoveel mogelijk (ren niet als dat niet nodig is).

Direct na een inzet

  • Verwijder, of open in een veilige omgeving je beschermende kleding en uitrusting;

  • Verblijf zoveel mogelijk in een koele of schaduwrijke omgeving;

  • Drink water, eventueel aangevuld met isotone drank;

  • Communiceer en wees eerlijk over hoe je je voelt;

  • Koel extra door je handen en/of voeten in water te koelen.

Jildou Visser

Andere artikelen in deze aflevering