Vier eeuwen branddata heeft Nederland veiliger gemaakt

Vier eeuwen branddata heeft Nederland veiliger gemaakt

Marco van der Leest

Data gebruiken voor brandbestrijding? Klinkt hip, maar dat is het niet. Al in de zeventiende eeuw werden in Nederland structureel gegevens door de brandweer verzameld en gebruikt. ‘Alleen de hoeveelheid data is door de eeuwen heen enorm toegenomen’, vertelt brandweer- historicus Gerard Koppers.

BR201807-89GESCHIEDENIS1
De brandspuitpenningen voor de controle van de aanwezigheid in 1682.Fotograaf

Hij noemt het jaar 1682 als eerste belangrijke mijlpaal. Daarvoor gebruikte de brandweer ook gegevens voor brandbestrijding, maar aan het eind van de zeventiende eeuw werd voor het eerst structureel data verzameld en gebruikt door Jan van der Heijden, die tal van belangrijke brandweeruitvindingen deed, zoals de slangbrandspuit in 1673 die hem op het idee van de binnenaanval bracht. Koppers noemt hem steevast de Leonardo da Vinci van de Lage Landen.

‘Van der Heijden begon in 1682 bij de Amsterdamse brandweer structureel gegevens te verzamelen van vrijwilligers die op tijd kwamen en vrijwilligers die te laat kwamen. Die gegevens werden vervolgens praktisch gebruikt. Kwam je te laat, dan kreeg je straf. Was je op tijd dan werd je beloond’, aldus de brandweerhistoricus. ‘Het was het eerste stelsel voor registratie van gegevens en in die zin revolutionair voor de brandweer.’

BR201807-89GESCHIEDENIS2
De registratie van vergunningaanvragen bij Brandweer Amsterdam van 1914 tot 1949.
BR201807-89GESCHIEDENIS3
De stand van de gerealiseerde brandweerregio’s in 1978.

Nog zo’n mijlpaal voor dataregistratie: het jaar 1871, de oprichting van de eerste beroepsbrandweer van Nederland, in Amsterdam. Koppers: ‘Al in de jaren daarvoor hield de brandweer statistieken bij van de straten en buurten in de hoofdstad waar branden waren. Zo werd duidelijk welke gebieden de meeste risico’s liepen. Bij het ontwerpen van de beroepsbrandweerorganisatie dienden deze brandstatistieken als basis om te bepalen wat voor brandweervestiging er in welke buurt moest komen.’

Gevaarlijke stoffen

Het bijhouden van statistieken zorgde in de loop der jaren voor veranderde inzichten, weet Koppers. ‘Vanaf ongeveer 1880 werd de brandweer in Amsterdam ook betrokken bij vergunningver-lening voor potentieel brandgevaarlijke bedrijven. Op basis van de vergunning werden belangrijke zaken bepaald. Zoals de frequentie van controles, eventuele verscherpte voorschriften en de mogelijkheid van extra inzet bij alarmering. Verder ging data over bouwmaterialen en gevaarlijke (vloei)stoffen dienen als onderbouwing voor brandveiligheidsvoorschriften of adviezen.’

Ook de Hinderwet van 1875 speelde hierin een stimulerende rol. Daarbij moesten bedrijven de opslag van gevaarlijke stoffen in beeld brengen. ‘Deze registratie was erg handig voor de brandweer, die zo een goed beeld kreeg van risicovolle en dus brand-gevaarlijke activiteiten in het hele land’, aldus Koppers.

BR201807-89GESCHIEDENIS4
De kaartenbak bij de alarmcentrale in 1980.

Denken in risicogebieden

De ontwikkelingen volgden elkaar in steeds sneller tempo op. In 1910 diende de volgende mijlpaal zich aan, zo gaat de brandweerhistoricus verder. ‘Vanaf dat jaar gingen verzekeraars brand-gegevens en bouweigenschappen van gebouwen verzamelen. Zo ontstonden lijsten van gevaarlijke plekken in de gemeenten. Op basis van die lijsten werden vervolgens de premies vastgesteld. Deze lijsten waren ook interessant voor de brandweer, die zo over veel extra informatie beschikte.’

Na de Tweede Wereldoorlog ging Nederland meer denken in risicogebieden. Kortgezegd: hoe meer risico in een gebied, des te meer bluseenheden. ‘Naar Engels voorbeeld begon in Nederland de Inspectie voor het Brandweerwezen met adviseren over materieel- en personeelssterkte en uitruktijden voor gemeentelijke brandweren. Het verzorgingsgebied van de brandweer werd in risicogebieden met verschillende sterkten en uitruktijden ingedeeld. A-gebieden waren stedelijke binnensteden en F-gebieden was het landelijk gebied’, aldus Koppers. ‘In Amsterdam hadden ze daarvoor al een vergelijkbaar stelsel, maar daar werden andere termen gehanteerd.’

BR201807-89GESCHIEDENIS5
De introductievideo voor de automatisering van de alarmcentrales in 1982.

Microfiches na microprocessor

De laatste grote mijlpaal stamt uit 1982. Toen werden de alarmcentrales geautomatiseerd en gecentraliseerd. Koppers: ‘Microfiches, turflijstjes, ponskaarten en bakken met krantenknipsels maakten plaats voor computers, die veel beter en sneller gegevens aan elkaar konden koppelen. Data over vergunningen, preventie en uitrukgegevens. Wat een tijdwinst. Al die gegevens bij elkaar bepaalden voortaan het brandveiligheidsniveau. En de plaatsing van de kazernes.’

BR201807-89GESCHIEDENIS6
De alarmcentrale met rechts microfiche-systeem in 1985.

Door de jaren heen is veel meer data beschikbaar gekomen, die het werk van de brandweer sterk heeft veranderd. ‘Iedere grote brand levert nieuwe data op die weer tot nieuwe inzichten leidt’, zegt Koppers. ‘Na de vuurwerkbrand in Enschede volgde nieuwe regelgeving. En ook na de cafébrand in Volendam volgde regelgeving en er werd meer gehandhaafd. Bij al die rampen wordt de brandweer wakker geschud en worden de nodige veranderingen doorgevoerd. Daarna zakt het weer weg en bij het volgende incident worden we opnieuw wakker geschud. Zo herhaalt de geschiedenis zich.’

Trots

Toch maakt dit Koppers niet cynisch. ‘Tachtig procent van je kennis zakt weg, die andere twintig procent is winst. Het stelt ons in staat om steeds een beetje verder te komen. In de kern is er niet veel veranderd in de manier waarop we structureel data verzamelen. Maar het heeft wel geleid tot veel betere brandbestrijding, brandpreventie en minder dodelijke slachtoffers onder burgers en brandweerlieden. Daar mogen we best trots op zijn!’

BR201807-89GESCHIEDENIS7
Gerard Koppers

Door Marco van der Leest; fotografie NBDC

Andere artikelen in deze aflevering

Zes namen toegevoegd aan Brandweermonument

De namen van Harm Bosch, Ludovicus van Berlo, Willem Ziekenheimer, Harm Groenewoud, Willem Essers en Cor van Loon zijn begin juni toegevoegd aan het Brandweer-monument. Bij de oprichting van het monum...