De grens van de mens

De grens van de mens

Jildou Visser

Hoeveel informatie kan een mens verwerken en hoe verhoudt dat zich tot de informatieverwerking in situaties waarbij stress en druk een rol speelt? Docent neurowetenschappen Ger Post en Jolande van Balen, strategisch adviseur informatiemanagement van Veiligheidsregio Midden- en West-Brabant, zijn het erover eens dat mensen onder druk minder kunnen dan in een normale situatie. Bovendien overschatten mensen vaak hun eigen vermogen. Beiden constateren ook dat onder druk oefenen de prestaties kan verbeteren.

‘We kennen allemaal denk ik de verkeerde wissel van Sven Kramer tijdens de tien kilometer op de Olympische Spelen in 2010. Coach Gerard Kemkers stuurde Kramer de verkeerde baan in. De foute wissel kostte hem het goud. Het is het perfecte voorbeeld van het feit dat mensen onder druk minder informatie kunnen verwerken dan normaal en dat ze denken dat ze het prima aankunnen. Kemkers had tijdens de voorbereiding bedacht dat hij meer zou doen dan hij normaal deed. Hij wilde via een portofoon communiceren met iemand op de tribune en de tijd van Kramer ten opzichte van zijn concurrent opschrijven op een whiteboard. Het zorgde ervoor dat hij cruciale informatie miste, namelijk in welke baan Kramer reed. Een coach geeft normaal nooit aanwijzingen over een wissel van baan, dat deed hij nu wel. Een fatale fout’, steekt Post van wal. Hij heeft een boek geschreven over presteren onder druk bij topsporters en politieagenten. Het voorbeeld laat volgens Post goed zien dat mensen onder druk minder kunnen dan ze denken. ‘Verwacht in stressvolle situaties niet te veel van jezelf. Door stress zie je minder, je ruikt minder en je hoort minder. Op alle vlakken presteer je niet optimaal. Mensen die altijd boven zichzelf uitstijgen op momenten dat het er echt toe doet, bestaan niet. Dat we dat soms denken komt door andere factoren, namelijk denkfouten en illusies bij toeschouwers. Iemand kan een keer beter dan gemiddeld presteren onder druk, maar dat is vaak toeval.’ Toch is er volgens Van Balen ook wetenschappelijk onderzoek dat laat zien dat het vermogen om onder druk te presteren wel degelijk persoonsafhankelijk is. ‘Binnen de wetenschap zijn er dus twee opvattingen die elkaar tegenspreken’, vertelt ze. Op het Brandweercongres geeft Van Balen samen met Sandra Thomassen van Veiligheids- en Gezondheidsregio Gelderland-Midden en een luchtverkeersleider een masterclass over informatie overload. ‘Over het algemeen veronderstellen wij dat een luchtverkeersleider meer informatie kan verwerken dan een brandweerman of -vrouw. De vraag is in hoeverre dit van nature zo is of dat dit door training komt. Als je kijkt naar de drie verschillende vakgebieden dan zie je dat we in principe dezelfde eisen stellen aan onze mensen. Houd het hoofd koel lijkt daarbij de sleutel tot succes. Als je daarop traint, zie je dat je de hoeveelheid informatie die je kunt verwerken steeds verder op kunt rekken.’

BR201807-1011GRENS_MENS
Jolande van Balen.

Trainen

Presteren onder druk kun je trainen, laat Post weten. ’Het is daarbij belangrijk dat eerst in kaart wordt gebracht waar de druk door wordt veroorzaakt en waar de moeilijkheid zit. Is dat het nemen van lastige beslissingen in weinig tijd, zijn dat mensen die toekijken, levens die op het spel staan of momenten waarop veel mensen van alles naar je roepen? Het is belangrijk dat juist die elementen goed in de oefening worden verwerkt, anders leer je het niet.’ Post noemt de schietoefeningen van de politie als voorbeeld. ‘Schieten op een kartonnen bord op een schietbaan is totaal anders dan wanneer een agent in de praktijk is genoodzaakt het wapen te trekken. Er zijn verschillende onderzoeken die laten zien dat stress en angst een negatieve invloed hebben op de schietvaardigheid, met soms levensgevaarlijke situaties tot gevolg. Die oefeningen moet je realistischer maken, bijvoorbeeld door agenten met paintball het schieten onder druk te laten oefenen. In onderzoeken waarin dit wordt gedaan blijkt dat agenten de eerste keer vaak slecht schieten, maar naar mate ze vaker op die manier oefenen gaat het steeds beter’, vertelt Post. ‘Eenzelfde geldt voor brandweerlieden. Besluitvorming onder druk kun je trainen door zo realistisch mogelijk te oefenen. Kies niet voor de makkelijke weg, maar zorg dat de oefensituatie zo dicht mogelijk komt bij de praktijk. Alleen dan ga je ervaren hoe je ondanks de druk toch kunt handelen. Het is niet zo dat de taak minder stressvol wordt, maar door de herkenning ga je beter presteren.’ Wel is het volgens Post zaak dat de oefeningen niet alleen zo realistisch mogelijk zijn met alle spanning en druk die daarbij komt kijken, maar dat ze ook verantwoord zijn. ‘In het Amerikaanse leger hebben ze eens een dusdanig realistische oefening gedaan dat een aantal militairen er PTSS aan overhield. Dat is natuurlijk niet de bedoeling.’

BR201807-1011GRENS_MENS2
In het begin van een incident is de kans op een overload aan informatie het grootst.

Juiste moment, juiste informatie

Belangrijk bij de grens van de hoeveelheid informatie die iemand kan verwerken is volgens Van Balen van Veiligheidsregio Midden- en West-Brabant ook het moment waarop brandweerlieden de informatie aangeboden krijgen. ‘In het begin van een incident is de kans op een overload aan informatie het grootst. Dat komt doordat je op dat moment het meest onder druk staat en stress ervaart en nog het minst in staat bent alles op te slaan. Naarmate de tijd verstrijkt kun je meer informatie verwerken. Je stapelt als het ware de informatie op elkaar. We moeten dus goed kijken naar welke informatie je op welk moment nodig hebt en aangeboden krijgt.’

Jildou Visser; fotografie GinoPress

Andere artikelen in deze aflevering

Helpt data bij het vinden van nieuw personeel?

In hoeverre kunnen gegevens van bijvoorbeeld de gemeente over haar inwoners of data waarover Facebook beschikt helpen bij het vinden van nieuw personeel? Hoever ga je daarin? Selecteer je alleen op le...

Informatie zonder onderbrekingen altijd beschikbaar

Beschikking hebben over real time informatie is één van de belangrijkste zaken voor een brandweereenheid, vooral wanneer men moet uitrukken. Een veiligheidsregio in Nederland ervoer dat de informatie ...